Cây bạch quả (tên khoa học Ginkgo biloba) là một trong những loài cây sống lâu nhất trên Trái Đất, tồn tại hơn 200 triệu năm. Phần được dùng làm thuốc chủ yếu là lá đã được xử lý và chuẩn hóa. Cao bạch quả chứa hai nhóm hoạt chất chính:
- Flavonoid glycoside (24–25%): chống oxy hóa mạnh
- Terpene lactone (6%) gồm ginkgolide A, B, C và bilobalide: ức chế yếu tố kích hoạt tiểu cầu (PAF), bảo vệ tế bào thần kinh
Chế phẩm chuẩn hóa phổ biến nhất là EGb 761 (được chiết xuất theo tỷ lệ 50:1), chứa đúng 24% flavone glycoside và 6% terpene lactone.
Các bệnh lý đã được nghiên cứu và công nhận hiệu quả
Dựa trên các tài liệu y học chính thống và thực tế lâm sàng rộng rãi:
Suy giảm nhận thức nhẹ và sa sút trí tuệ (bao gồm Alzheimer)
- Nhiều nghiên cứu cho thấy dùng liều 120–240 mg/ngày trong 24–52 tuần giúp cải thiện điểm số nhận thức (ADAS-cog, SKT) ở người suy giảm trí nhớ nhẹ đến trung bình và bệnh Alzheimer giai đoạn sớm–trung bình.
- Hiệu quả rõ nhất khi dùng sớm, kết hợp với thuốc điều trị chính (donepezil, memantine…).
Chóng mặt, ù tai và rối loạn tiền đình do nguyên nhân mạch máu
- Liều 120–160 mg/ngày trong 3 tháng giảm đáng kể tần suất và mức độ chóng mặt, ù tai ở người lớn tuổi có thiếu máu não thoáng qua hoặc bệnh lý mạch máu nhỏ.
Bệnh lý mạch máu ngoại biên (đau cách hồi khi đi bộ)
- Liều 120–240 mg/ngày giúp tăng khoảng cách đi bộ không đau ở bệnh nhân xơ vữa động mạch chi dưới giai đoạn II Fontaine.
Hỗ trợ tuần hoàn võng mạc và bệnh lý thần kinh thị do tiểu đường hoặc tăng nhãn áp
- Có bằng chứng mức độ trung bình–tốt khi dùng 120 mg/ngày trong 6 tháng.
Các chỉ định khác đang được nghiên cứu
- Hỗ trợ trong hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS), đặc biệt là phù nề và căng tức vú
- Giảm triệu chứng trầm cảm nhẹ khi phối hợp với thuốc chống trầm cảm
- Cải thiện triệu chứng rối loạn chức năng tình dục do thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI
Cách sử dụng đúng và liều lượng khuyến cáo
- Dạng bào chế tốt nhất: viên nén hoặc viên nang chứa cao khô chuẩn hóa EGb 761 hoặc tương đương (24%/6%).
- Liều thông thường:
- Người lớn tuổi, suy giảm trí nhớ, chóng mặt: 120–240 mg/ngày, chia 2 lần (sáng–trưa hoặc sáng–tối), uống cùng bữa ăn.
- Đau cách hồi chi dưới: 160–240 mg/ngày.
- Dự phòng: có thể dùng 80–120 mg/ngày.
- Thời gian dùng: cần ít nhất 8–12 tuần mới thấy hiệu quả rõ rệt. Có thể dùng liên tục 6–12 tháng hoặc lâu hơn nếu bác sĩ theo dõi.
Không dùng lá tươi, hạt tươi hoặc cao chiết không chuẩn hóa vì có thể gây ngộ độc nghiêm trọng do chứa acid ginkgolic (chất gây dị ứng và độc thần kinh).
Tác dụng không mong muốn và độc tính
Tác dụng phụ thường nhẹ và hiếm gặp (<2–3%) khi dùng đúng liều cao chuẩn hóa:
- Thường gặp: đau đầu nhẹ, rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, đầy hơi
- Ít gặp: đánh trống ngực, phát ban, ngứa
- Rất hiếm: chảy máu tự nhiên (mũi, nướu, dưới da), xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết não (chủ yếu ở người đang dùng đồng thời thuốc chống đông mạnh)
Hạt bạch quả tươi (bạc quả) chứa 4′-O-methylpyridoxine (ginkgotoxin) có thể gây co giật và tử vong ở trẻ em nếu ăn 10–50 hạt một lần.
Chống chỉ định và thận trọng tuyệt đối
Không được dùng bạch quả trong các trường hợp sau:
- Người đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu liều cao: warfarin, clopidogrel, ticagrelor, prasugrel, heparin, apixaban, rivaroxaban… (nguy cơ tăng chảy máu).
- Trước phẫu thuật ít nhất 2 tuần (ngừng thuốc 14 ngày trước mổ).
- Người có tiền sử hoặc đang bị rối loạn đông máu, xuất huyết não, xuất huyết tiêu hóa.
- Phụ nữ có thai và cho con bú (chưa đủ dữ liệu an toàn).
- Trẻ em dưới 12 tuổi (trừ chỉ định đặc biệt của bác sĩ chuyên khoa).
- Người bị động kinh hoặc đang dùng thuốc có nguy cơ gây co giật (ginkgotoxin trong chế phẩm kém chất lượng).
Tương tác thuốc đáng chú ý:
- Tăng tác dụng của thuốc chống đông, thuốc hạ đường huyết, thuốc chống động kinh (valproate, carbamazepine).
- Giảm hiệu lực của efavirenz, omeprazole, nifedipine khi dùng liều rất cao kéo dài.
Dị ứng và phản ứng quá mẫn
- Hiếm gặp nhưng có thể xảy ra viêm da tiếp xúc, phù mạch, sốc phản vệ ở người dị ứng với cây bạch quả hoặc các cây cùng họ.
- Người có tiền sử dị ứng nặng với thuốc hoặc thực phẩm nên thử liều rất thấp (40 mg) ngày đầu và theo dõi 24 giờ.
Lời khuyên khi mua và sử dụng
- Chỉ mua sản phẩm có giấy phép lưu hành, ghi rõ hàm lượng flavonoid 24% và terpene lactone 6%, có mã số đăng ký (VD-XXXXX-XX hoặc VN-XXXXX-XX).
- Tránh mua lá khô, bột lá, trà bạch quả không rõ nguồn gốc trên mạng.
- Luôn tham khảo bác sĩ trước khi dùng, đặc biệt nếu đang dùng nhiều loại thuốc hoặc có bệnh nền.
Kết luận
Bạch quả là một trong những dược liệu được nghiên cứu kỹ nhất thế giới với bằng chứng khoa học rõ ràng trong hỗ trợ tuần hoàn não, cải thiện trí nhớ và giảm chóng mặt ở người lớn tuổi. Khi sử dụng đúng chế phẩm chuẩn hóa, đúng liều và đúng chỉ định, lợi ích vượt trội hơn hẳn nguy cơ. Tuy nhiên, đây không phải là “thuốc tiên” và không thể thay thế điều trị chuyên khoa. Hãy luôn dùng dưới sự hướng dẫn của bác sĩ để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
Tài liệu tham khảo
- Monograph “Ginkgo folium” – European Medicines Agency (EMA), 2014
https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-ginkgo-biloba-l-folium-revision-1_en.pdf - “Ginkgo biloba” – ESCOP Monographs, 2nd Edition Supplement 2009
Thieme Verlag - Dược thư Quốc gia Việt Nam, Bộ Y tế, 2022 – Mục “Cao bạch quả chuẩn hóa”
Lưu ý: Thông tin trong bài viết này mang tính chất tham khảo. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ phương pháp điều trị nào, đặc biệt là sử dụng thảo dược hoặc thay đổi lối sống.
